मिराकल ट्री को रूपमा सितलचिनी

हेमन्त राज काफ्ले
सितलचिनी प्रवद्र्धक

नेपाल प्राकृतिक सम्पदा, जैविक विविधता र कृषि संस्कृतिले सम्पन्न राष्ट्र हो । तराई देखी हिमालसम्म फैलिएको हाम्रो भौगोलिक विविधताले विश्वमै दुर्लभ मानिने हजारौँ प्रकारका वनस्पति, जडीबुटी तथा पोषणयुक्त खाद्य स्रोतहरू प्रदान गरेको छ । तर विडम्बना, यिनै अमूल्य सम्पदामध्ये धेरैको वास्तविक महत्व बुझ्न, अनुसन्धान गर्न र जनजीवनसँग जोड्न हामी अझै सफल हुन सकेका छैनौँ ।

यिनै उपेक्षित तर अत्यन्तै बहुमूल्य वनस्पतिमध्ये एक हो सितलचिनी, जसलाई विश्वभर मोरिङ्गा अथवा मिराकल ट्री अर्थात् जादुको रूख भनेर चिनिन्छ । नेपालका विभिन्न भूभागमा यसलाई सोहिजन, सैजन, सजिउन, मुन, मरुङ तथा सितलचिनीका नामले चिनिन्छ । यसको प्रत्येक भाग अर्थात् पात, कोसा, फूल, बीउ, बोक्रा र जरा समेत मानव स्वास्थ्यका लागि उपयोगी मानिन्छ । यही कारणले आयुर्वेददेखि आधुनिक चिकित्सा विज्ञानसम्म यसलाई असाधारण गुण भएको वनस्पतिका रूपमा स्वीकार गरिएको छ ।

आज संसारभर स्वास्थ्य, पोषण र प्राकृतिक उपचारप्रतिको आकर्षण बढ्दै जाँदा मोरिङ्गाको महत्व पनि तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ । विकसित मुलुकहरूले यसलाई सुपरफुडका रूपमा अनुसन्धान, उत्पादन र निर्यात गरिरहेका छन् । तर जहाँ यो वनस्पति सहज रूपमा उत्पादन गर्न सकिन्छ, त्यही नेपालमा यसको महत्व अझै पर्याप्त रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन । यो अवस्था परिवर्तन गर्नु आजको आवश्यकता मात्र होइन, हाम्रो साझा जिम्मेवारी पनि हो ।

कुपोषणविरुद्ध प्रकृतिको सञ्जीवनी

नेपालले स्वास्थ्य, पोषण र खाद्य सुरक्षामा उल्लेखनीय प्रगति गरे पनि बालबालिकाको कुपोषण, गर्भवती तथा सुत्केरी आमामा पोषण अभाव, सूक्ष्म पोषकतत्त्वको कमी र असन्तुलित खानपान अझै पनि गम्भीर चुनौतीका रूपमा विद्यमान छन् । यी समस्याको समाधानका लागि हरेक वर्ष करोडौँ रुपैयाँका कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छन्, विभिन्न पोषण सामग्री वितरण गरिन्छ र विदेशी सहायता परिचालन गरिन्छ । तर विडम्बना, हाम्रो आफ्नै करेसाबारीमा सजिलै उत्पादन गर्न सकिने, अत्यन्तै पोषणयुक्त सितलचिनी भने राष्ट्रिय पोषण अभियानको केन्द्रमा आउन सकेको छैन ।अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि सितलचिनीमा मानव शरीरलाई आवश्यक पर्ने धेरै प्रकारका भिटामिन, खनिज, प्रोटिन, अमिनो एसिड र शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छ । यसको नियमित सेवनले बालबालिकाको शारीरिक तथा मानसिक विकासमा सहयोग पुग्ने, रोगसँग लड्ने क्षमता बढ्ने, गर्भवती महिलामा आवश्यक पोषण पूर्ति हुने तथा समग्र परिवारको स्वास्थ्य सुदृढ हुने विश्वास गरिएको छ । त्यसैले सितलचिनीलाई एउटा सामान्य तरकारीका रूपमा होइन, कुपोषणविरुद्ध प्रकृतिले दिएको सञ्जीवनीका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ ।

अनुसन्धानले प्रमाणित गरेको सुपरफुड

आज मोरिङ्गामाथि विश्वका धेरै विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र स्वास्थ्य निकायहरूले निरन्तर अध्ययन गरिरहेका छन् । विभिन्न अनुसन्धानबाट यसको पातमा उच्च गुणस्तरको प्रोटिन, भिटामिन ए, भिटामिन सी, क्याल्सियम, पोटासियम, आइरन तथा दर्जनौँ प्रकारका सूक्ष्म पोषकतत्त्व पाइने तथ्य सार्वजनिक भएका छन् । यसमा रहेको शक्तिशाली एन्टिअक्सिडेन्टले शरीरलाई अक्सिडेटिभ क्षतिबाट जोगाउन सहयोग पु¥याउने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता मजबुत बनाउन मद्दत गर्ने तथा समग्र स्वास्थ्य सुधारमा सकारात्मक भूमिका खेल्ने विभिन्न अध्ययनहरूले संकेत गरेका छन् ।यही कारणले आज अमेरिका, युरोप, जापान, दक्षिण कोरिया लगायतका मुलुकहरूमा मोरिङ्गाबाट पाउडर, क्याप्सुल, चिया, स्वास्थ्य पेय, पोषण पूरक तथा सौन्दर्य सामग्रीसम्म उत्पादन भइरहेका छन् । विश्व बजारमा यसको माग वर्षेनी बढिरहेको छ । तर नेपालमा भने अझै यसको प्रयोग सीमित छ । वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित यति बहुमूल्य वनस्पतिलाई राष्ट्रिय पोषण, कृषि र स्वास्थ्य नीतिसँग जोड्न सकियो भने यसले कुपोषण न्यूनीकरणदेखि किसानको आम्दानी वृद्धिसम्म बहुआयामिक योगदान पुर्याउन सक्छ ।

आयुर्वेददेखि आधुनिक विज्ञानसम्मको अद्भुत स्वीकार्यता

सितलचिनी कुनै नयाँ वनस्पति होइन । दक्षिण एसियाली सभ्यताले हजारौँ वर्षअघि नै यसको औषधीय र पोषणीय महत्व पहिचान गरिसकेको थियो । आयुर्वेदिक ग्रन्थहरूमा यसलाई विभिन्न रोगहरूको उपचारमा उपयोगी वनस्पतिको रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ । यसको विशिष्ट सुगन्धका कारण संस्कृतमा तीक्ष्णगन्धा नामले समेत चिनिन्छ । समयसँगै आधुनिक विज्ञानले पनि यसको महत्वलाई पुष्टि गर्न थालेपछि आज विश्वभर यसलाई सुपरफुड र जादुको रूखका रूपमा चिन्ने गरिएको छ । यसको पात, फल, फूल, बीउ र जरा सबै मानव स्वास्थ्यका लागि उपयोगी मानिन्छन् । यही कारणले विश्वका विकसित मुलुकहरूले यसलाई परम्परागत वनस्पति मात्रै नभएर भविष्यको पोषण र स्वास्थ्य सुरक्षाको महत्वपूर्ण स्रोतका रूपमा हेर्न थालेका छन् ।

नेपालको हावापानीमा अपार सम्भावना बोकेको बहुउपयोगी बाली

नेपालको तराईदेखि न्यानो मध्यपहाडसम्मको हावापानी सितलचिनी खेतीका लागि अत्यन्तै अनुकूल मानिन्छ । विशेष गरी आँप, लिची, कटहर लगायतका फलफूल सहजै उत्पादन हुने क्षेत्रमा यो बिरुवा उत्कृष्ट रूपमा हुर्कन्छ । कम पानीमा पनि राम्रोसँग वृद्धि हुने, तुलनात्मक रूपमा कम रोग–कीराको आक्रमण हुने, छिट्टै उत्पादन दिने तथा लामो समयसम्म निरन्तर उत्पादन गर्न सकिने भएकाले यो किसानका लागि कम जोखिम र उच्च सम्भावना भएको बाली हो । यसको कलिलो कोसा तरकारीका रूपमा लोकप्रिय छ भने पात, बीउ, फूल र जरासमेत आर्थिक रूपमा उपयोग गर्न सकिन्छ । एउटै बिरुवाबाट खाद्य, पोषण, औषधि, तेल र प्रशोधित उत्पादन प्राप्त हुने भएकाले सितलचिनीलाई बहुआयामिक कृषि सम्पदाका रूपमा विकास गर्ने पर्याप्त आधार नेपालसँग छ ।

किसानको आम्दानीदेखि अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म

आजको कृषि उत्पादनमा सफलताको मापन उत्पादनको परिमाणले मात्र होइन, त्यसबाट सिर्जना हुने मूल्यले निर्धारण गर्छ । यही दृष्टिकोणबाट हेर्दा सितलचिनी नेपाली कृषिका लागि अत्यन्तै सम्भावनायुक्त नगदे बाली हो । यसको ताजा कोसासँगै पातको पाउडर, हर्बल चिया, क्याप्सुल, पोषण पूरक, बीउबाट निकालिने उच्च गुणस्तरको तेल तथा अन्य प्रशोधित उत्पादनहरूको अन्तर्राष्ट्रिय बजार तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ । विशेष गरी स्वास्थ्यप्रति सचेत उपभोक्ताको संख्या बढ्दै जाँदा प्राकृतिक पोषणयुक्त उत्पादनहरूको माग वर्षेनी बढिरहेको छ । नेपालले वैज्ञानिक खेती, गुणस्तरीय प्रशोधन, अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको प्याकेजिङ र प्रभावकारी बजारीकरणमा ध्यान दिन सके सितलचिनी किसानको आम्दानी बढाउने मात्र होइन, कृषि निर्यातको नयाँ आधार बन्न सक्छ । यसले आयात प्रतिस्थापन, ग्रामीण उद्यमशीलता, रोजगारी सिर्जना र समग्र कृषि अर्थतन्त्रको सुदृढीकरणमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउने विश्वास गर्न सकिन्छ ।

उपेक्षित सम्पदाबाट राष्ट्रिय प्राथमिकतासम्म

यति धेरै पोषणीय, औषधीय र आर्थिक सम्भावना हुँदाहुँदै पनि सितलचिनी नेपालमा अझै राष्ट्रिय प्राथमिकतामा आउन सकेको छैन । यसको प्रमुख कारण स्रोतको अभाव होइन, सूचना, अनुसन्धान, नीति र जनचेतनाको अभाव हो । हामी आफ्नै करेसाबारीमा सहजै उत्पादन गर्न सकिने पोषणयुक्त वनस्पतिभन्दा आयातित खाद्य सामग्री र कृत्रिम पोषण पूरकप्रति बढी आकर्षित भएका छौँ । स्वास्थ्य र कृषि क्षेत्रमा सञ्चालन हुने धेरै कार्यक्रमहरूमा स्थानीय पोषण स्रोतको समुचित उपयोग हुन सकेको छैन । अर्कोतर्फ, सितलचिनीका बहुआयामिक उपयोग, व्यावसायिक सम्भावना र वैज्ञानिक महत्वबारे आम नागरिकदेखि नीति निर्माण तहसम्म पर्याप्त जानकारी पुग्न सकेको देखिँदैन । अब यसको संरक्षण, अनुसन्धान, उत्पादन, प्रशोधन र बजार विस्तारलाई छुट्टाछुट्टै कार्यक्रमका रूपमा होइन, राष्ट्रिय कृषि र पोषण रणनीतिसँग जोडेर अघि बढाउनु आवश्यक छ ।

राष्ट्रिय पोषण अभियानको बलियो आधार

नेपालमा कुपोषण न्यूनीकरणका लागि हरेक वर्ष उल्लेखनीय बजेट, कार्यक्रम र जनशक्ति परिचालन भइरहेको छ । तर यदि यिनै प्रयाससँग सितलचिनी जस्ता स्थानीय पोषण स्रोतलाई प्रभावकारी रूपमा जोड्न सकियो भने परिणाम अझ गुणात्मक हुन सक्छ । विद्यालय दिवा खाजा कार्यक्रम, आमा समूह, पोषण पुनस्र्थापना केन्द्र, स्वास्थ्य संस्था, स्थानीय सरकार तथा कृषि विस्तार कार्यक्रममार्फत सितलचिनीको उत्पादन र प्रयोगलाई अभियानका रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ । प्रत्येक स्थानीय तहले सार्वजनिक स्थान, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र सामुदायिक जमिनमा सितलचिनी रोप्ने अभियान सञ्चालन गर्न सके यसले पोषण सुरक्षा मात्र होइन, वातावरण संरक्षण र स्थानीय आयआर्जनमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ । प्राकृतिक स्रोतमा आधारित यस्ता समाधानहरू नै दीर्घकालीन, कम लागतका र दिगो विकासका आधार हुन् ।

घर-घरमा सितलचिनी, परिवार-परिवारमा स्वास्थ्य

स्वस्थ समाज निर्माणको आधार अस्पतालभन्दा पहिले घरको भान्सा र करेसाबारीबाट सुरु हुन्छ । प्रत्येक परिवारले आफ्नो घर, करेसा वा बारीमा कम्तीमा एउटा सितलचिनीको बिरुवा रोप्ने अभियान नै भविष्यको स्वास्थ्य सुरक्षाको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ । यसको पातलाई तरकारी, दाल, अचार, सुप वा पाउडरका रूपमा नियमित प्रयोग गर्न सकिन्छ भने कलिलो कोसा स्वादिष्ट र पोषणयुक्त तरकारीका रूपमा परिचित छ । यसले बालबालिका, गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिकदेखि सम्पूर्ण परिवारको पोषणमा सकारात्मक योगदान पु¥याउन सक्छ । अर्कोतर्फ, किसानका लागि यो अतिरिक्त आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ भने महिला, युवा, सहकारी र साना उद्यमीका लागि प्रशोधन, मूल्य अभिवृद्धि र बजारीकरणमार्फत रोजगारी सिर्जना गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ । त्यसैले सितलचिनी एउटा बिरुवा मात्र होइन, स्वास्थ्य, पोषण, वातावरण र आर्थिक समृद्धिलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने जीवनशैली हो । यसको विस्तार व्यक्तिगत अभ्यासबाट सुरु भएर राष्ट्रिय अभियानमा रूपान्तरण हुन सके नेपालको पोषण र कृषि दुवै क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन सम्भव छ ।

स्वस्थ नागरिक, समृद्ध किसान र आत्मनिर्भर नेपालको साझा अभियान

आज हामी यस्तो समयको साक्षी बनेका छौँ, जहाँ मानव स्वास्थ्य, खाद्य सुरक्षा, वातावरण संरक्षण र कृषि अर्थतन्त्रलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने दिगो समाधानको खोजी भइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा सितलचिनी जस्तो बहुउपयोगी, पोषणयुक्त र औषधीय गुणले भरिपूर्ण वनस्पतिले नेपाललाई एउटा नयाँ दिशा दिन सक्छ । यो केवल एउटा बिरुवा होइन, स्वस्थ नागरिक, सक्षम किसान, आत्मनिर्भर कृषि र समृद्ध नेपालको साझा आधार बन्न सक्ने प्राकृतिक सम्पदा हो ।अब समय आएको छ, यसलाई करेसाबारीको एउटा साधारण बिरुवाको रूपमा मात्र नभएर राष्ट्रिय पोषण, सार्वजनिक स्वास्थ्य र कृषि रूपान्तरणको अभियानका रूपमा हेर्नुपर्छ । यदि प्रत्येक स्थानीय तहले यसको उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने, विद्यालयहरूले पोषण कार्यक्रमसँग जोड्ने, स्वास्थ्य संस्थाहरूले यसको उपयोगबारे जनचेतना फैलाउने, अनुसन्धान संस्थाहरूले थप वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने र निजी क्षेत्रले मूल्य अभिवृद्धि तथा बजारीकरणमा लगानी गर्ने हो भने सितलचिनीले नेपालको कृषि र स्वास्थ्य क्षेत्रमा ऐतिहासिक परिवर्तन ल्याउन सक्छ । आज संसार प्राकृतिक खाद्य, जैविक उत्पादन र वनस्पतिजन्य औषधितर्फ तीव्र गतिमा आकर्षित भइरहेको छ । यस्तो समयमा नेपालले आफ्नो मौलिक सम्पदालाई पहिचान गरी वैज्ञानिक उत्पादन, गुणस्तरीय प्रशोधन र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको ब्रान्डिङ गर्न सके सितलचिनी केवल स्वास्थ्यको आधार मात्र होइन, निर्यात, रोजगारी र ग्रामीण समृद्धिको नयाँ आर्थिक सम्भावना पनि बन्न सक्छ ।

राष्ट्रिय पोषण, स्वास्थ्य, कृषि र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको साझा अभियान

यो अभियानले किसानको आम्दानी बढाउने, युवालाई कृषि उद्यमशीलतामा आकर्षित गर्ने र स्वदेशी स्रोतको सम्मान गर्ने नयाँ संस्कृतिको विकास गर्न सक्छ ।
व्यक्तिगत रूपमा मैले सितलचिनीको अध्ययन, प्रयोग र प्रवद्र्धनका क्रममा एउटा महत्वपूर्ण सत्य महसुस गरेको छु । हामीले खोजिरहेको धेरै समाधान प्रकृतिले धेरै पहिल्यै हाम्रो आँगनमा राखिदिएको छ । आवश्यक छ त केवल त्यसलाई चिन्ने दृष्टि, विश्वास गर्ने साहस र व्यवहारमा उतार्ने प्रतिबद्धता ।  हामीले विदेशी समाधानको प्रतीक्षा गर्नुभन्दा आफ्नै माटोमा रहेको ज्ञान, वनस्पति र सम्भावनालाई सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ । सितलचिनीलाई एउटा सामान्य वनस्पतिको रूपमा नभएर राष्ट्रिय पोषण, स्वास्थ्य, कृषि र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको साझा अभियानका रूपमा अघि बढाऔँ । यसका लागि उत्पादन, अनुसन्धान, प्रशोधन, मूल्य अभिवृद्धि, बजारीकरण र जनचेतनालाई एकीकृत गर्दै दीर्घकालीन नीति निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

 अथाह सम्भावना हामीसँग आँगनमै छ

नेपाल कुपोषित हुनुपर्ने देश पक्कै होइन, बरु नेपाल प्रकृतिले पोषणले भरिपूर्ण बनाएको देश हो । हामीसँग उर्वर भूमि छ, जैविक विविधता छ, अमूल्य वनस्पति छन् । मेहनती किसान छन् र अथाह सम्भावना हामीसँग आँगनमै छ । यदि हामीले यिनै सम्पदालाई वैज्ञानिक सोच, दूरदर्शी नीति र सामूहिक प्रतिबद्धतासँग जोड्न सक्यौँ भने स्वस्थ नागरिक, समृद्ध किसान र आत्मनिर्भर नेपालको सपना टाढा रहनेछैन । सितलचिनी जस्ता अमूल्य प्राकृतिक सम्पदाको सम्मान, संरक्षण र विस्तारबाट नै हामी भावी पुस्ताका लागि स्वस्थ, सक्षम र समृद्ध नेपालको बलियो आधार निर्माण गर्न सक्छौँ । ००००